Na studiach drugiego stopnia, gdy kilka lat temu studenci opowiadali o swoich pracach in\u017cynierskich, czytali\u015bmy wsp\u00f3lnie przygotowane przez nich streszczenia prac po angielsku i komentowali\u015bmy je, robili\u015bmy to z nale\u017cyt\u0105 akademick\u0105 godno\u015bci\u0105 i panowa\u0142a jeszcze wzgl\u0119dna powaga. Ale od jakiego\u015b czasu \u2013 a w tym semestrze ju\u017c szczeg\u00f3lnie \u2013 z tych zaj\u0119\u0107 zrobi\u0142a si\u0119 niez\u0142a komedia obyczajowa. I to taka w stylu \u201eCz\u0142owieka z wysokiego zamku\u201d spotkanego z \u201eBiurem\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Bo wiecie, jak to teraz wygl\u0105da. Prawie wszyscy u\u017cywaj\u0105 LLM-\u00f3w do kreowania tre\u015bci. Streszczenie po polsku? AI. Wersja angielska? Te\u017c AI. Modele radz\u0105 sobie z tym ca\u0142kiem nie\u017ale \u2013 struktura logiczna, s\u0142ownictwo bran\u017cowe na miejscu, styl akademicki zachowany, a czasem nawet bardziej elegancki ni\u017c u niejednego absolwenta filologii i politechniki jednocze\u015bnie. Tyle \u017ce potem przychodzi etap \u201eshumanizowania\u201d. Bo przecie\u017c \u201etylko AI tak pisze\u201d, \u201eza du\u017co przecink\u00f3w\u201d, \u201ete pauzy wygl\u0105daj\u0105 sztucznie\u201d. I cz\u0142owiek bierze si\u0119 za edycj\u0119. Z najlepszymi intencjami. Efekt? Tekst, kt\u00f3ry by\u0142 klarowny i rytmiczny, nagle robi si\u0119 sztywny, miejscami niejasny, a nierzadko po prostu b\u0142\u0119dny.<\/p>\n\n\n\n
W tym roku na drugim stopniu mieli\u015bmy kilka pere\u0142ek. Studenci, w heroicznym d\u0105\u017ceniu do \u201eludzkiego\u201d stylu, usuwali przecinki tam, gdzie by\u0142y absolutnie niezb\u0119dne do zrozumienia zdania. Albo wykasowywali wszystkie p\u00f3\u0142pauzy, pauzy i my\u015blniki \u2013 cho\u0107 najwyra\u017aniej sztuczna inteligencja lepiej od nich wiedzia\u0142a, kiedy i po co je wstawi\u0107. I tak oto abstrakt, kt\u00f3ry AI wygenerowa\u0142a z wyczuciem rytmu akademickiego tekstu, po \u201ekorekcie\u201d brzmia\u0142 jak napisany przez kogo\u015b, kto walczy\u0142 z interpunkcj\u0105 na no\u017ce.<\/p>\n\n\n\n
A skoro ju\u017c przy tym jeste\u015bmy, warto mo\u017ce na chwil\u0119 si\u0119 zatrzyma\u0107 i przypomnie\u0107, do czego w\u0142a\u015bciwie s\u0142u\u017c\u0105 te tajemnicze znaki. Przecinek (comma) to taki delikatny separator codzienny \u2013 oddziela elementy listy, wprowadza l\u017cejsze wtr\u0105cenia, rozdziela zdania sk\u0142adowe, \u017ceby ca\u0142o\u015b\u0107 nie zla\u0142a si\u0119 w jeden nieczytelny blok. Jest grzeczny i przewidywalny. A w przypadku student\u00f3w informatyki powinien by\u0107 niesamowicie czytelny, niczym nawias w kodzie.<\/p>\n\n\n\n
Dywiz (hyphen, ten najkr\u00f3tszy \u201e-\u201d) to z kolei zwyk\u0142y \u0142\u0105cznik. S\u0142u\u017cy przede wszystkim do tworzenia s\u0142\u00f3w z\u0142o\u017conych (state-of-the-art solutions, well-known problem, cutting-edge technology), rozbijania wyraz\u00f3w na ko\u0144cu linii oraz w wyra\u017ceniach liczbowych czy datach. Jest dyskretny, funkcjonalny i absolutnie niezb\u0119dny tam, gdzie dwa wyrazy maj\u0105 stworzy\u0107 jedno poj\u0119cie.<\/p>\n\n\n\n
My\u015blnik to ju\u017c szersza i bardziej elegancka rodzina znak\u00f3w. Obejmuje p\u00f3\u0142pauz\u0119 (en dash \u2013) oraz pauz\u0119 (em dash \u2014). P\u00f3\u0142pauzy u\u017cywamy do zakres\u00f3w (strony 45\u201352<\/em>), po\u0142\u0105cze\u0144 (trasa Krak\u00f3w\u2013Warszawa<\/em>), relacji przeciwstawnych (win\u2013lose situation<\/em>) albo gdy chcemy pokaza\u0107 powi\u0105zanie bez pe\u0142nego \u201ei\u201d (Poland-Germany border, student-teacher interaction<\/em>). Jest precyzyjna i elegancka \u2013 nie dramatyzuje, tylko porz\u0105dkuje.<\/p>\n\n\n\n A pe\u0142na pauza (em dash \u2014), czyli klasyczny, najd\u0142u\u017cszy my\u015blnik, to prawdziwy aktorski znak. Wstawiamy go, gdy chcemy zrobi\u0107 mocne, dynamiczne wtr\u0105cenie, prawie jak nawias, ale z wi\u0119kszym impetem i dramatem. \u201eThe results \u2014 quite unexpectedly \u2014 showed a completely different pattern<\/em>.\u201d To znak, kt\u00f3ry pozwala na wi\u0119ksz\u0105 ekspresj\u0119, na zmian\u0119 rytmu zdania, na podkre\u015blenie my\u015bli. AI, trenowana na milionach profesjonalnych tekst\u00f3w akademickich i literackich, u\u017cywa go zazwyczaj bardzo trafnie \u2013 dok\u0142adnie tam, gdzie taka przerwa poprawia czytelno\u015b\u0107 i dodaje tekstowi oddechu.<\/p>\n\n\n\n Warto przy okazji zauwa\u017cy\u0107, jak bardzo beztrosko obchodzimy si\u0119 z interpunkcj\u0105 i ortografi\u0105 w codziennym \u017cyciu cyfrowym. Influencerzy na Instagramie, TikToku czy X potrafi\u0105 pisa\u0107 ca\u0142e posty bez jednego przecinka, z my\u015blnikami zamiast pauz, a wielkich liter u\u017cywaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie w tytu\u0142ach albo\u2026 wcale. W prywatnych wiadomo\u015bciach, komentarzach pod postami i na forach internetowych panuje jeszcze wi\u0119ksza niedba\u0142o\u015b\u0107 \u2013 zdania zlewaj\u0105 si\u0119 w jeden wielki blok tekstu, emotki zast\u0119puj\u0105 znaki przestankowe, a wielkie litery na pocz\u0105tku zda\u0144 czy w imionach w\u0142asnych traktowane s\u0105 jak relikt minionej epoki. Pisze si\u0119 \u201ecze\u015b\u0107 jak tam u ciebie<\/em>\u201d tak naturalnie, jakby Caps Lock<\/em> by\u0142 jakim\u015b narz\u0119dziem opresji. To taki cyfrowy luz, kt\u00f3ry w tekstach akademickich czy profesjonalnych wychodzi bokiem i nagle sprawia, \u017ce czytelnik (czyli mi\u0119dzy innymi ja na zaj\u0119ciach) musi domy\u015bla\u0107 si\u0119 intencji.<\/p>\n\n\n\n Brak odpowiedniej interpunkcji i dba\u0142o\u015bci o wielko\u015b\u0107 liter potrafi kompletnie zmieni\u0107 sens zdania albo przynajmniej sprawi\u0107, \u017ce czytelnik musi si\u0119 nie\u017ale napracowa\u0107, \u017ceby je rozszyfrowa\u0107. Klasyczny przyk\u0142ad, kt\u00f3ry zawsze przytaczam z lubo\u015bci\u0105: \u201eLet\u2019s eat Grandma\u201d versus \u201eLet\u2019s eat, Grandma\u201d. Jeden ma\u0142y przecinek ratuje \u017cycie babci przed kanibalizmem. W tekstach naukowych stawka jest mo\u017ce i ni\u017csza (czy aby zawsze?), ale niejasno\u015b\u0107 bywa r\u00f3wnie irytuj\u0105ca. Zdanie \u201eThe system tested under extreme load conditions failed dramatically\u201d bez przecinka mo\u017ce sugerowa\u0107, \u017ce system testowany pod obci\u0105\u017ceniem po prostu zawi\u00f3d\u0142 \u2013 podczas gdy z odpowiednim wtr\u0105ceniem \u201eThe system, tested under extreme load conditions, failed dramatically\u201d nagle zyskuje zupe\u0142nie inn\u0105 perspektyw\u0119. Albo opis metody badawczej, w kt\u00f3rym usuni\u0119ta pauza lub my\u015blnik sprawia, \u017ce dwa niezale\u017cne w\u0105tki zlewaj\u0105 si\u0119 w jeden potw\u00f3r syntaktyczny. Czytelnik musi wtedy zgadywa\u0107, co autor naprawd\u0119 mia\u0142 na my\u015bli.<\/p>\n\n\n\n I tu dochodzimy do sedna sprawy. Sztuczna inteligencja to w gruncie rzeczy tylko kolejne narz\u0119dzie \u2013 tak jak maszyna do pisania sto lat temu, tak jak komputer osobisty trzydzie\u015bci lat temu, tak jak edytor tekstu z automatyczn\u0105 korekt\u0105. Narz\u0119dzie nie tworzy tre\u015bci. Tworzy cz\u0142owiek. Je\u015bli cz\u0142owiek nie ma nic ciekawego do powiedzenia \u2013 \u017cadnych oryginalnych wynik\u00f3w, przemy\u015ble\u0144, pasji badawczej \u2013 to nawet najwspanialsze LLM nie wyczaruje z niczego g\u0142\u0119bokiego sensu. B\u0119dzie g\u0142adko, ale pusto. Czasem nawet z halucynacjami, kt\u00f3re powinny podlega\u0107 czwartemu prawu robotyki postulowanemu przez Dariusza Jemielniaka: AI nie mo\u017ce oszukiwa\u0107 cz\u0142owieka, udaj\u0105c, \u017ce wie to, czego nie wie.<\/p>\n\n\n\n Ale gdy cz\u0142owiek ma co\u015b warto\u015bciowego \u2013 solidne badania, ciekawe wnioski, autentyczn\u0105 my\u015bl \u2013 wtedy AI staje si\u0119 fantastycznym, nieocenionym wsparciem. Pomaga ubra\u0107 idee w eleganck\u0105 form\u0119, podpowiada lepsze sformu\u0142owania, pilnuje sp\u00f3jno\u015bci, interpunkcji i nawet wielko\u015bci liter. Nie ma w tym absolutnie nic wstydliwego. Udawanie, \u017ce \u201enaprawd\u0119 wszystko napisa\u0142em sam, odr\u0119cznie, bez \u017cadnej pomocy\u201d, przypomina zaklinanie si\u0119 w 2026 roku, \u017ce ksi\u0105\u017ck\u0119 napisa\u0142o si\u0119 wy\u0142\u0105cznie pi\u00f3rem wiecznym na papeterii, bo \u201eprawdziwi autorzy nie u\u017cywaj\u0105 komputera\u201d<\/em>. \u015awiat poszed\u0142 do przodu. I bardzo dobrze.<\/p>\n\n\n\n Czas najwy\u017cszy przesta\u0107 si\u0119 ba\u0107 sztucznej inteligencji i zacz\u0105\u0107 jej u\u017cywa\u0107 \u015bwiadomie, z g\u0142ow\u0105 i z otwart\u0105 przy\u0142bic\u0105. Przyznawa\u0107 si\u0119 do tego. Docenia\u0107, gdy zrobi co\u015b lepiej od nas \u2013 na przyk\u0142ad postawi ten cholerny my\u015blnik, p\u00f3\u0142pauz\u0119, pauz\u0119 czy wielk\u0105 liter\u0119 dok\u0142adnie tam, gdzie trzeba. Bo autentyczna tw\u00f3rczo\u015b\u0107 cz\u0142owieka, zw\u0142aszcza w ramach bada\u0144 naukowych w pracy dyplomowej, nie polega na tym, \u017ceby pope\u0142nia\u0107 te same stare b\u0142\u0119dy interpunkcyjne i ortograficzne co sto lat temu. Polega na tym, \u017ceby tworzy\u0107 warto\u015bciowe tre\u015bci, a narz\u0119dziami pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 tak, by wspomaga\u0142y nasz intelekt, a nie zast\u0119powa\u0142y go.<\/p>\n\n\n\n U\u017cywajcie AI, magistranci. Uczcie si\u0119 od niej. Zostawiajcie czasem te pauzy, p\u00f3\u0142pauzy, my\u015blniki i wielkie litery tam, gdzie ich miejsce. I piszcie d\u0142u\u017csze, przemy\u015blane teksty \u2013 takie, w kt\u00f3rych ludzka my\u015bl spotyka si\u0119 z narz\u0119dziami przysz\u0142o\u015bci. Bo dobra interpunkcja, ortografia i szacunek dla czytelnika to nie fanaberia modelu j\u0119zykowego. To po prostu szacunek dla czytelnika, kt\u00f3ry potrafi d\u0142u\u017cej skupi\u0107 uwag\u0119 ni\u017c na jednym rolkowym hooku. A my na lektoracie bardzo lubimy czytelnik\u00f3w, kt\u00f3rzy rozumiej\u0105, o co chodzi ju\u017c za pierwszym razem.<\/p>\n\n\n\n Gdzie\u015b w internecie wci\u0105\u017c powtarza si\u0119 mantr\u0119, \u017ce takie jak ten d\u0142u\u017csze teksty nie maj\u0105 ju\u017c sensu \u2013 bo pokolenie Z i Alpha nie przeczyta wi\u0119cej ni\u017c dw\u00f3ch zda\u0144 naraz i wszystko trzeba podawa\u0107 w formie 15-sekundowych TikTok\u00f3w z dynamicznymi przej\u015bciami i napisami na ekranie. Tymczasem moi studenci B2 z pierwszego roku \u2013 a przynajmniej Micha\u0142 \u2013 s\u0105dz\u0105 zupe\u0142nie inaczej. Je\u015bli kto\u015b na studiach wy\u017cszych pr\u00f3buje m\u00f3wi\u0107 do nich tiktokami, to widocznie jego zaj\u0119cia s\u0105 tak potwornie nudne, \u017ce niczym ton\u0105cy brzytwy chwyta si\u0119 za kr\u00f3tkie, migotliwe formaty. Jak wszyscy przejdziemy na rolki i TikToki, to studia wy\u017csze \u2013 przynajmniej dla niego \u2013 strac\u0105 zupe\u0142nie sens. I bogu (nieistniej\u0105cemu) dzi\u0119ki za takie opinie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Na studiach drugiego stopnia, gdy kilka lat temu studenci opowiadali o swoich pracach in\u017cynierskich, czytali\u015bmy wsp\u00f3lnie przygotowane przez nich streszczenia prac po angielsku i komentowali\u015bmy je, robili\u015bmy to z nale\u017cyt\u0105 akademick\u0105 godno\u015bci\u0105 i panowa\u0142a jeszcze wzgl\u0119dna powaga. Ale od jakiego\u015b czasu \u2013 a w tym semestrze ju\u017c szczeg\u00f3lnie \u2013 z tych zaj\u0119\u0107 zrobi\u0142a si\u0119 niez\u0142a… Czytaj dalej Lektorat z LLM-em, czyli komedia interpunkcji<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[260],"tags":[1077,75,1457,100,853,1452,1456,1453,1454,68,1455,79,1076,67],"class_list":["post-6504","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-studia-2","tag-ai","tag-angielski","tag-dywiz","tag-informatyka","tag-informatyka-stosowana","tag-interpunkcja","tag-michal-biela","tag-myslnik","tag-pauza","tag-politechnika-krakowska","tag-polpauza","tag-studenci","tag-sztuczna-inteligencja","tag-wydzial-mechaniczny","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.anglista.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6504","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.anglista.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.anglista.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anglista.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anglista.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6504"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.anglista.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6504\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.anglista.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6504"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anglista.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6504"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.anglista.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6504"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}